Debaty sejmoweCzwarta Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie samobójstw żołnierzy odbywających zasadniczą służbę wojskową

   Odpowiadając na interpelację panów posłów Bogdana Lewandowskiego, Marka Wikińskiego i Mariana Juśki w sprawie samobójstw wśród żołnierzy zasadniczej służby wojskowej (1800), uprzejmie proszę o przyjęcie następujących wyjaśnień.

   W latach 1996-1998 wojskowe jednostki organizacyjne prokuratury wojskowej zakończyły postępowanie w sprawach 100 zamachów samobójczych żołnierzy zasadniczej służby wojskowej, w tym 73 ze skutkiem śmiertelnym i 27 usiłowanych. Liczbę zamachów samobójczych w rozbiciu na poszczególne lata obrazuje poniższe zestawienie:

Lata 1996 1997 1998

Dokonane 26 29 18

Usiłowane 8 6 13

Razem 34 35 31

   Ponadto w I kwartale br. było 9 samobójstw żołnierzy zasadniczej służby wojskowej, które nie miały związku ze służbą wojskową.

   Dominujące sposoby targnięcia się na życie to: powieszenie (najwięcej przypadków), postrzelenie (głównie na posterunkach wartowniczych), skoki z wysokości. Średnio około połowy zamachów samobójczych żołnierzy miało miejsce w koszarach, pozostałe zaś popełnione były podczas urlopów i przepustek, a także samowolnego przebywania poza jednostką wojskową.

   Staż służby żołnierzy zasadniczej służby wojskowej podejmujących zamachy samobójcze w poszczególnych latach przedstawia następujące zestawienie:

1996 1997 1998

Pierwszy miesiąc 1 1 1

1-3 miesiące 7 13 6

2-6 miesięcy 14 6 15

6-9 miesięcy 6 6 1

9-12 miesięcy 4 2 6

12-15 miesięcy 2 2 2

15-18 miesięcy 0 5 0

   Informuję, że w każdym przypadku zamachu samobójczego żołnierza badane są wszystkie okoliczności zdarzenia, a zwłaszcza próbuje się ustalić ich motywy - czy zaistniał związek ze służbą wojskową - a zwłaszcza bada się panujące w jednostce (pododdziale) wojskowej stosunki międzyludzkie. Nie zawsze się to udaje ustalić z uwagi na brak jakichkolwiek dowodów, które pozwoliłyby to jednoznacznie przesądzić. Należy jednak podkreślić, że w zdecydowanej większości prokuratorzy wykluczyli, po wszechstronnej analizie materiału dowodowego, bezpośredni związek zamachu samobójczego ze służbą wojskową, co prezentuje zestawienie:

Zamachy samobójcze 1996 1997 1998 Razem

Ogółem, w tym: 34 35 31 100

Ustalono związekze służbą wojskową 2 1 3 6

Wykluczono związekze służbą wojskową 26 31 28 85

Nie zdołano ustalić, czy istnieje związek ze służbą wojskową 6 3 - 9

   Należy również nadmienić, że na ogólną liczbę 100 osób dokonujących zamachu samobójczego w latach 1996-1998 stwierdzono 21 przypadków, w których żołnierze w chwili zamachu byli pod wpływem alkoholu. Ponadto z zebranych dowodów wynika, że przyczyny samobójstw żołnierzy tkwią najczęściej w sferze życia prywatnego ofiary, wynikają z jej problemów rodzinnych i emocjonalnych (zawód miłosny, załamanie psychiczne, konflikty na tle rozbicia życia rodzinnego itp.).

   Zdaję sobie sprawę, że przekroczenie bram koszar niesie ze sobą konieczność przystosowania się do nowych warunków i reguł. Oderwanie od środowiska rodzinnego, koleżeńskiego i dość radykalna zmiana dotychczasowego trybu życia powodować mogą, iż problemy natury osobistej i rodzinnej danej osoby widziane z oddali urastają do rangi tragedii. Problemy adaptacyjne nałożone na powyższe kłopoty rodzinne mogą prowadzić do tego, że niektóre osoby słabsze psychicznie dokonują zamachu samobójczego. Potwierdza to fakt, że najczęściej wśród sprawców przeważają żołnierze o stażu służby nieprzekraczającym 6 miesięcy.

   Resort obrony narodowej podejmuje szereg różnorodnych działań sprzyjających właściwej adaptacji nowo wcielonych żołnierzy do warunków służby. Uczestniczą w tym dowódcy, oficerowie społecznowychowawczy, lekarze, psychologowie, mężowie zaufania, a także kapelani wojskowi. Każdorazowo po wcieleniu powoływana jest w jednostce wojskowej komisja przyjęcia poborowych, która przeprowadza z nimi rozmowy indywidualne i badania specjalistyczne, a także analizuje dokumenty osobowe. Czynności te mają m.in. na celu wyselekcjonowanie żołnierzy o obniżonej odporności fizycznej i psychicznej, w tym również mających za sobą próby samobójcze. Pozwala to na zwrócenie szczególnej uwagi na te osoby w ich dalszej służbie.

   W 1997 r. utworzono w jednostkach wojskowych 110 stanowisk konsultantów do spraw psychoprofilaktyki (aktualnie zatrudnionych jest 97 osób). Wspierają oni dowódców w pracy z ˝trudnymi żołnierzami˝, podejmują działania na rzecz właściwego przystosowania do życia w wojsku, a także zajmują się promocją zdrowia psychicznego, przeciwdziałaniem niewłaściwym stosunkom międzyludzkim (tzw. fali) i innym zjawiskom zagrażającym dyscyplinie wojskowej (zwłaszcza alkoholizmowi i narkomanii). W 1998 r. przeprowadzono 2800 spotkań grupowych, w których uczestniczyło blisko 70 tys. żołnierzy, udzielono ponad 27 tys. porad psychologicznych, z których skorzystał co piąty żołnierz zasadniczej służby wojskowej.

   Organizowane są również szkolenia dla dowódców pododdziałów na temat zespołu przedsamobójczego oraz sposobów postępowania w sytuacjach trudnych, nietypowych. Inną formą pomocy dla dowódców najniższych szczebli są wydawane przez Departament Społeczno-Wychowawczy MON publikacje o charakterze poradnikowym, opracowywane przez specjalistów opisy najczęściej występujących zaburzeń zachowań wraz z praktycznymi wskazówkami postępowania w tego typu przypadkach.

   Pragnę jednak podkreślić, że nie jest możliwe wypracowanie uniwersalnego modelu przeciwdziałania zamachom samobójczym, albowiem każdy przypadek jest inny. Kluczowe jest natomiast właściwe, indywidualne podejście przełożonego do żołnierza, przestrzeganie jego praw i troska o niego.

   Interpelacja panów posłów dotyka bardzo bolesnego i trudnego problemu, który wywiera duży wpływ na kształtowanie wizerunku Wojska Polskiego w społeczeństwie. Mam również świadomość tragedii rodzin, których najbliższy ponosi śmierć, jest to również dramat dla wszystkich nas, którym została powierzona odpowiedzialność za młodych ludzi. Jednakże pozwolę sobie zauważyć, że ustalenia prokuratorskie przeczą obiegowej opinii o związku przyczynowym samobójstw ze stosunkami międzyludzkimi i stosowaniem nieregulaminowych metod postępowania w jednostkach wojskowych.

   Ponadto godny odnotowania jest fakt, iż w roku ubiegłym zaznaczył się istotny spadek liczby zamachów samobójczych (o 1/3 w stosunku do 1997 r.), a biorąc pod uwagę lata ubiegłe - jest to najniższy wskaźnik w ostatnim dziesięcioleciu.

   Minister

   Janusz Onyszkiewicz

   Warszawa, dnia 14 maja 1999 r.